Historia mban mend emrin e Lev Tolstoit, autorit të pavdekshëm të “Lufta dhe Paqja” dhe “Ana Karenina”. Por pas këtyre kryeveprave qëndron një grua, kontributi i së cilës u harrua për dekada në hije: Sofia Tolstoi.

Ajo nuk ishte thjesht bashkëshortja e shkrimtarit të madh. Sofia ishte redaktorja e tij, kopjuesja, daktilografja, menaxherja letrare, botuesja, nëna e trembëdhjetë fëmijëve dhe shtylla emocionale e një njeriu po aq të trazuar sa edhe gjenial. Kur Tolstoi i dorëzoi dorëshkrimin e “Lufta dhe Paqja”, nuk ishte një vepër e rregulluar, por një kaos i vërtetë: faqe të mbushura me shënime të çrregullta, ide të shpërndara dhe frymëzim të papërpunuar. Sofia e kopjoi me dorë plot shtatë herë, duke deshifruar shkrimin e tij dhe duke i dhënë formën përfundimtare kryeveprës që njohim sot.

Ajo mbrojti veprat e tij, administroi pronën, negocioi me botuesit dhe mbajti të gjallë jetën e përditshme ndërsa Tolstoi ndiqte idealin e pastrimit shpirtëror. Ai predikonte varfërinë, ndërsa ajo balanconte llogaritë. Ai kërkonte shkëputjen nga bota materiale, ndërsa ajo rrite fëmijët. Ai largohej nga realiteti tokësor, ndërsa ajo siguronte mbijetesën e familjes.

Ditaret e Sofias e paraqesin si një grua të mprehtë, të ndjeshme, me humor fin dhe brutalitet të ndershëm. Në to shpalosen ndjenja dashurie, lodhjeje, zhgënjimi dhe përkushtimi, të ndërthurura në një jetë plot tension. Fundi i saj ishte po aq i hidhur sa edhe jeta pranë tij. Kur Tolstoi vdiq në një stacion të ftohtë treni, ajo mbërriti shumë vonë. E ndaluar të hynte në dhomën ku ai po jepte frymën e fundit, priti jashtë ndërsa njeriu të cilit i kishte dhuruar jetën, ndahej prej saj përgjithmonë. Ashtu si në ato çaste, historia e mbajti për dekada jashtë dhomës ku shkruhej emri i saj.

Sofia nuk ishte një fusnotë, por një kolonë e patundur. Ajo ishte bashkëarkitekte e heshtur e një revolucioni letrar, boja e padukshme që formësoi kryeveprat. Të festosh Tolstoin pa Sofian do të thotë të tregosh vetëm gjysmën e historisë. Ajo ishte një gjeni e qëndrueshmërisë, gruaja që mbajti mbi shpinë peshën e madhështisë dhe siguroi që fjalët të mbijetonin.