Edicioni i tretë i Festivalit Ndërkombëtar të Video Artit “Gjon Mili” shpalosi një panoramë të fuqishme dhe të shumëllojshme të artit të imazhit në lëvizje, duke e vendosur publikun mes tre peizazheve të ndryshme kulturore: arkitekturës së kujtesës në Korçë, horizontit bregdetar të Dhërmiut dhe pulsit urban të Manhattanit. Programi i këtij viti, i ndërtuar me kujdes kuratorial, krijoi ura midis eksperimentit formal dhe përvojës së drejtpërdrejtë të shikuesit. Njëkohësisht, festivalit i interesoi jo vetëm çfarë tregohet, por si e pse e tregojmë sot: çfarë i kërkohet imazhit në mjedise të krisura nga krizat ekologjike, konfliktet, teknologjitë e reja imersive dhe gjuha gjithnjë e më shumë ndërdisiplinore e artistëve.

Në thelb, ky edicion funksionoi si një platformë e hapur për zëra të guximshëm, të cilët e testojnë kufirin midis kinemasë dhe artit pamor, midis performancës dhe dokumentarit, midis botëve fizike dhe virtuale. Qasja tri-qendrore i dha festivalit një rezonancë të veçantë: Korça solli një dialog me arkivat e historisë dhe memorien qytetare; Dhërmiu nxiti reflektim për ekologjinë dhe hapësirën; Manhattan-i ndërthurte ritmin e qytetit me dinamika globale të kulturës vizuale. Kjo treshe e vendeve krijoi një rrëfim të shumërrjedhshëm ku çdo program i natës, çdo shfaqje, instalacion apo bisedë publike i shtonte festivalit shtresa domethënëse.

Spektri i veprave fituese e dëshmoi qartësisht këtë horizont të gjerë: nga performanca ekologjike e materializuar në video dhe instalacion, te animacioni VR që e bën shikuesin protagonist të botës së krijuar; nga rrëfimi i një “road film” përmes syve të një kafshe, te një video-poemë për dështimin e imazhit përballë dhunës; e deri te një portret urban i montuar nga fragmente kinemaje, arkivash dhe regjistrimesh bashkëkohore. Përtej çmimeve, festivalit i interesoi të hapte pyetje: çfarë mbetet e dukshme dhe e thënshme sot, kur edhe vetë imazhi është i lodhur, i dyzuar, por edhe i domosdoshëm?

Në vijim, një pasqyrë e zgjeruar për këtë edicion dhe për secilin prej fituesve – me elemente nga biografia artistike dhe personale, si dhe me një përmbledhje analitike të veprave të tyre fituese.

Një Edicion me Koordinata të Reja Kulturore

Që në themelimin e tij, Festivali Ndërkombëtar i Video Artit “Gjon Mili” ka synuar të tejkalojë formatet e zakonshme të prezantimit të artit të imazhit në lëvizje. Edicioni i tretë e përforcoi këtë parim duke i trajtuar hapësirat e ekspozimit si bashkëautorë të përvojës: kinema, galeri, mjedise të hapura dhe ambiente të rikontekstualizuara për ekranin. Kjo liri hapësinash e bëri programin të rrëshqasë natyrshëm nga një qasje kontemplative te një përjetim imersiv, nga ekrani i madh te ndërveprimi i afërt i instalacioneve dhe performancës.

Në Korçë, programi riktheu çështjen e kujtesës së përbashkët: si grumbullohen dhe si tregohen historitë? Në Dhërmi, u theksua marrëdhënia mes njeriut, detit dhe gjurmëve të konsumit – jo si një kronikë alarmiste, por si një rrëfim estetik ku objekti i hedhur, mbetja, pluhuri plastik, kthehen në shenja dhe rekuizita rituale. Ndërsa në Manhattan, prania e industrive kulturore, e akademisë dhe e skenës së galerive krijoi një rezonancë kritike: aty ku forma eksperimentale ballafaqohet me tregun, ku dokumentari i shpejtë i qytetit përpunohet me arkivën e kinemasë klasike dhe me pamjet e “kapura” me telefon.

Krahas shfaqjeve, bisedat me autorët dhe diskutimet tematikë krijuan një terren të dobishëm për reflektim: a po i besojmë tepër imazhit si provë? A mund të jetë performanca video një formë e re meditimi publik? Si e ndryshon VR marrëdhënien e shikuesit me rrëfimin? Po kur kamera vihet në shërbim të një subjekti jo-njerëzor, çfarë ndodh me vetë nocionin e perspektivës?

Në këtë kontekst, pesë veprat e shpërblyera u shquan jo thjesht si “fituese”, por si nyje të forta ku lidhen shumë nga fijet e mësipërme.

Fituesit e Edicionit 2025

Best Video Art & Experimental

Eleni Mylonas (Shtetet e Bashkuara) — SeaMonster II (00:14:19)

Biografi artistike dhe personale

Eleni Mylonas është një artiste multidisiplinore që ndan kohën e saj mes Nju Jorkut dhe Athinës. Formimi i saj përfshin një Master në Shkollën e Gazetarisë të Universitetit Columbia si dhe studime në fotografi në Universitetin e Londrës. Ajo ka qenë bursiste Fulbright, dhe karriera e saj, e shtrirë në disa dekada, është shenjuar nga ekspozita në institucione prestigjioze si MoMA PS1 (Nju Jork), Muzeu Benaki (Athinë) dhe galeritë e Mynihut, përkrah prezencës në hapësira të pavarura dhe fondacione ndërkombëtare. Mylonas lëviz me natyrshmëri midis pikturës, fotografisë, performancës dhe videos, duke e trajtuar artin si një metodë për të matur temperaturën e kohës sonë.

Rreth veprës fituese

SeaMonster II është një kapitull i ri i serisë SeaMonster, e nisur me SeaMonster Monk dhe e rishfaqur në kontekste të ndryshme ekspozimi. Vepra lind nga peizazhi i Egjinës, ishull grek ku artistja mban studion e saj. Ajo mbledh përgjatë bregut rrjeta të hedhura, fragmente plastike, copa objektesh të konsumit të përditshëm — dhe i kthen në elemente rituale. Në video, këto mbetje nuk janë thjesht dëshmi e një krize ekologjike; ato janë material i një liturgjie estetike që bën bashkë performancën dhe instalacionin, një ftesë për të parë përtej verdiktit të shpejtë moral dhe për të ndier ritmin e transformimit. Mylonas e përdor trupin dhe objektin si dy instrumente të të njëjtit ritual: një akt që tenton të ripërcaktojë marrëdhënien e njeriut me detin, mbetjen, kujtesën e territorit. SeaMonster II është i drejtpërdrejtë pa qenë didaktik: gjuha e tij vjen nga materiali vetë, nga uji, nga rëra, nga plastika që riformohet estetikisht, duke e kthyer krizën në një lloj meditimi të përbashkët.

Best Animation Film

Aria Wolf (Gjermani) — Lichtung (00:15:00)

Biografi artistike dhe personale

E lindur në vitin 1996, Aria Wolf i përket brezit që kalon lirshëm mes animacionit, lojërave, instalacionit dhe rrëfimit imersiv. Ajo ka studiuar Transmedia Games Directing në Animation Institute të Filmakademie Baden-Württemberg dhe ka përfunduar Bachelor në Media Audiovizuale në Media University Stuttgart. Portfolio e saj përfshin filmin e shkurtër YASEMIN (2021), realizuar në bashkëpunim me institucionin ku studioi për një projekt parandalimi të dhunës në familje; dokumentarin ROSA (2021); dhe përvojën loje-atmosferë Sanguine (2022), ku shikuesi/lojtari thirret të ecë në një hapësirë gjendjesh më shumë sesa ngjarjesh.

Rreth veprës fituese

Lichtung e zgjeron këtë prirje drejt një bote të gjallë VR, ku peizazhi që në fillim duket i fjetur zgjohet me praninë e vizitorit. Mjedisi familjarizohet ngadalë: dritat lëkunden, teksturat ndryshojnë, elemente të fshehta shfaqen. Ata që veshin headset-in nuk janë spektatorë të thjeshtë, por bashkë-krijues të ritmit dhe zbulimit. Kjo qasje e kthen animacionin nga një medium “ekranor” në një hapësirë: rrëfimi nuk i ndodh vetëm personazhit, por edhe atij që sheh/ndjen — një marrëdhënie e re, ku kufiri mes shikimit dhe veprimit mjegullohet. Përzgjedhja e Lichtung në Festivalin Ndërkombëtar të Animacionit në Annecy, në seksionin VR, e vendos veprën në një skenë referenciale botërore dhe rrëfen saktë ambicien e saj: animacioni, në epokën e imersionit, bëhet topologji për t’u vizituar, jo thjesht histori për t’u ndjekur.

Best Short Film

Bea de Visser (Holandë) – No horses on Mars (00:14:54)

Biografi artistike dhe personale

Bea de Visser u shfaq në skenë në fillim të viteve ’80 si artiste e zërit dhe performancës, duke eksperimentuar në klube, hapësira arti dhe festivale. Me kalimin e viteve, praktika e saj u shtri në film, instalacion dhe performancë, duke ruajtur gjithmonë një ritëm poetik dhe një kujdes të lartë për formën. Ajo drejton studion e pavarur Anotherfilm, ligjëron në universitet dhe mentoron artistë të rinj në skenografi dhe performancë. Veprat e saj gjenden në koleksione ndërkombëtare dhe janë shfaqur në festivale dhe muze përtej kufijve kombëtarë.

Rreth veprës fituese

No horses on Mars e ndërton rrëfimin si një “road film” të pazakonshëm, ku këndvështrimi nuk është ai i njeriut, por i një kali. Filmi i fut shikuesit në “mendjen” që galopon: ritmet, fushëpamja, mikro-vibrimet e lëvizjes bëhen gjuhë e rrëfimit. Ky devijim i thjeshtë e shumë i zgjuar trazon mënyrën si njeriu e ka vështruar kafshën: si objekt matjeje, klasifikimi dhe domestikimi. De Visser e rrotullon optikën dhe sugjeron se, përtej sistemeve tona të kontrollit, shfaqet individi i tjetrit — një subjekt që kërkon të njihet. Pa e bërë të zhurmshëm mesazhin, filmi ngre pyetje për raportin midis kontrollit dhe njohjes, midis regjistrit shkencor të të menduarit dhe intervalit poetik të vështrimit. Rezultati është një përvojë vizuale e matur, ku forma filmike përzihet me filozofinë e perceptimit, dhe ku udhëtimi nuk është vetëm terren, por edhe mënyrë e të parit.

Best Short Documentary

Parham Ghalamdar (Iran/MB) – The Sight is a Wound (00:06:48)

Biografi artistike dhe personale

Parham Ghalamdar, artist i lindur në Iran dhe i bazuar në Mbretërinë e Bashkuar, lëviz mes pikturës, filmit dhe shkrimit. Ai ka marrë vlerësime të shumta si UK New Artists Bursary (2023), grante nga Arts Council England dhe çmime krijuese universitare; punët e tij bëjnë pjesë edhe në koleksionin e Qeverisë së Mbretërisë së Bashkuar. Ghalamdar merret shpesh me gjendjen e imazhit në kohë të trazuara: çfarë ndodh me kuptimin kur imazhi rëndohet nga dhuna, lajmet, qarkullimi masiv dhe arkivat e pafundme?

Rreth veprës fituese

Në The Sight is a Wound, autori u vë flakën mbi pesëdhjetë piktura të veta, vepra të ekspozuara më herët dhe të çmuara. Akti është një përgjigje e drejtpërdrejtë ndaj tragjedisë në Gaza, por njëkohësisht një meditim mbi dështimin e imazheve për të krijuar domethënie përballë barbarisë. Filmi shmang narrativën lineare apo thirrjet për aksion; ai i ngjan një elegjie vizuale, një poezie pa zë, ku zjarri funksionon si metaforë e djegies së kuptimeve dhe si akt i dhimbshëm i çlirimit. Pyetjet që ngrihen janë të ashpra: ç’mund të bëjë arti përballë dhunës? Ç’mbetet nga një imazh kur i hiqet besimi? Ghalamdar e pranon kufirin e artit, por pa e mohuar nevojën për të: filmi dëshmon se, edhe kur nuk na shpëton, imazhi mund të mbajë zi, mund të kujtojë, mund të dokumentojë vetë dështimin e tij.

Audience Choice Award

Brian R Donnelly (Kanada) – Goin’ Down The Road (00:04:11)

Biografi artistike dhe personale

Brian R Donnelly është artist vizual kanadez me bazë në Toronto, i diplomuar në Pikturë (BFA) në OCAD University. Që prej vitit 2007 ka ekspozuar ndërkombëtarisht, ndërsa prej vitit 2017 ka shtrirë praktikën e tij edhe në imazhin në lëvizje, duke e ndërthurur përvojën e pikturës me metodologji kinematografike dhe materiale arkivore. Interesat e tij rrotullohen rreth identitetit, shtrembërimit dhe mënyrës se si realiteti mund të fragmentohet nga kujtesa dhe fiksioni.

Rreth veprës fituese

Goin’ Down The Road rindërton Toronton si një palimpsest i montazhuar: fragmente kinemaje të njohur, copa arkivash, video bashkëkohore me kënde të gjera, dialogë të ç’vendosur — të gjitha bashkohen në një portret që është njëkohësisht real e fiktiv. Donnelly e eklipson kërkesën për koherencë gjeografike dhe kohore për t’i besuar përvojës së qytetit si një shtrat i vazhdueshëm montazhi. Në këtë sens, vepra është edhe një de-konstruksion i rrëfimit qytetar: ajo tregon se si “dokumentimi” dhe “improvizimi” ndërveprojnë, se si historia publike absorbon dhe riprodhon vazhdimisht fantazmat e kinemasë. Zgjedhja e publikut për t’ia dhënë këtij filmi çmimin “Audience Choice” flet për një rezonancë të natyrshme: shikuesit njohin në të ndjesinë e qytetit të tyre — të përzier me kujtime filmash, dritat e natës, bisedat e padëgjuara dhe këndvështrimet që na befasojnë edhe kur ecim në rrugë të njohura.

Impakti në Skenën Vendore dhe Ndërkombëtare

Tri qendrat mikpritëse të festivalit prodhuan edhe tri lloj dialogësh të ndryshëm me publikun. Në Korçë, duke pasur një traditë të konsoliduar të artit dhe kulturës, veprat eksperimentale fituan një lloj “leximi social”, ku shikuesit i lidhën me kujtesën e qytetit dhe me arkitekturen e tij. Në Dhërmi, prania e detit e ktheu hapësirën ekspozuese në laborator të hapur për veprat që merren me ekologjinë dhe lëndën e “mbetjes”. Ndërsa në Manhattan, bisedat pas shfaqjeve shpesh shkuan drejt raporteve midis formës dhe tregut, midis skenës së pavarur dhe institucioneve, duke e vendosur artin e imazhit të lëvizshëm në qendër të pyetjeve bashkëkohore për industrinë kulturore.

Për artistët, pjesëmarrja në një format të tillë tri-qendror ka vlerë të dyfishtë: nga njëra anë krijon mundësi rrjetëzimi ndërkombëtar dhe dialogu me publikë të ndryshëm; nga ana tjetër e detyron veprën të “testohet” në kontekste të ndryshme hapësinore e kulturore. Ajo që funksionon në një galeri të vogël në Korçë nuk është e thënë të ketë të njëjtën rezonancë në një hapësirë të zëshme në Manhattan — dhe pikërisht këtu qëndron bukuria e një festivali që e merr shikuesin seriozisht, duke e trajtuar si bashkë-përkthyes të veprës.

Ndërkombëtarisht, lista e fituesve e vendos festivalin në hartën e eventeve që kanë kurajë të testojnë format. Arti i videos nuk është më një “shtesë” e kinemasë apo e pikturës; është një gjuhë më vete, me gramatikën e saj, me aleancat e saj teknologjike dhe me etikën e vet të vështrimit. Edicioni i këtij viti e theksoi qartë këtë status.

Pse Ky Edicion do të Kujtohet

Edicioni i tretë i Festivalit Ndërkombëtar të Video Artit “Gjon Mili” do të mbahet mend për disa arsye të qarta:

Koherencë kuratoriale me guxim formal: temat ishin të lexueshme, por kurrë të imponuara; formatet ishin të guximshme, por kurrë të paarsyeshme.

Dialog me hapësirën: tri qendrat e festivalit krijuan tri mënyra të ndryshme të përjetimit, pa e humbur njësi-n rrëfimore të programit.

Vepra fituese me peshë: secila prej tyre pohoi qartë pse arti i imazhit në lëvizje mbetet një laborator i domosdoshëm i mendimit pamor sot.

Në një kohë kur imazhi është i kudogjendur dhe i shpërndarë me shpejtësi marramendëse, ky festival kujtoi se të shohësh është një akt që kërkon kohë, vëmendje dhe kujdes. Të shohësh nuk do të thotë të rrëshqasësh mbi sipërfaqe; do të thotë të pranosh se disa gjëra duhen parë ngadalë, disa duhen dëgjuar edhe kur heshtin, e disa duhen lënë të të trazojnë.

Me SeaMonster II, Lichtung, No horses on Mars, The Sight is a Wound dhe Goin’ Down The Road, ky edicion dha pesë përgjigje të ndryshme — dhe po aq pyetje të reja — për çfarë mund të bëjë sot video arti. Dhe pikërisht sepse pyetjet mbeten të hapura, festivalet si ky bëhen jo thjesht vende ekspozimi, por shkolla të përkohshme të të parit: hapësira ku shikuesi del me më shumë kureshtje sesa me përgjigje, por edhe me bindjen se imazhi, pavarësisht lodhjes, vazhdon të jetë një mjet i fuqishëm për të menduar së bashku.