Romani Frankenshtajn i Mary Shelley është një nga ato vepra që duket sikur i përkasin kujtesës kolektive më shumë sesa një përvoje reale leximi. Për dekada, publiku shqiptar, si edhe ai ndërkombëtar, ka jetuar me bindjen se e njeh mirë këtë histori. Një shkencëtar i fiksuar, një krijesë monstruoze dhe një paralajmërim i errët mbi kufijtë e dijes njerëzore. Por e vërteta është më e ndërlikuar dhe në njëfarë mënyre, më tronditëse, versioni që shumica ka “lexuar” nuk është ai që Shelley shkroi fillimisht në vitin 1818.

Për herë të parë në Shqipëri, Botime Univers sjell pikërisht këtë tekst origjinal, duke rihapur një debat të vjetër kritik, “Çfarë është në të vërtetë Frankensteini? Një roman horror? Një fabul morale? Apo një reflektim i thellë filozofik mbi përgjegjësinë krijuese?

Versioni i vitit 1818, shpesh i lënë në hije nga ribotimi i rishikuar i vitit 1831, është më i ashpër, më pak moralizues dhe shumë më ambig. Këtu, Victor Frankenstein nuk është thjesht një figurë tragjike që ndëshkohet për arrogancën e tij, por një njeri i zhytur në një krizë ekzistenciale që sfidon vetë idenë e autoritetit moral. Ndërkohë, krijesa e njohur gabimisht nga shumë si “Frankenstein”, shfaqet si një subjekt i ndërlikuar etik, një qenie që kërkon dashuri dhe njohje në një botë që e refuzon.

Në këtë dritë, botimi i ri nuk është thjesht një rikthim tekstual, por një korrigjim kritik. Ai i jep lexuesit shqiptar mundësinë të përballet me një vepër që është më pak e filtruar nga normat viktoriane dhe më pranë shpirtit rebel të një autoreje që, në kohën kur e shkroi romanin, ishte vetëm 18 vjeç. Ky fakt, i konfirmuar nga burime zyrtare si British Library dhe The Shelley-Godwin Archive, e vendos romanin në një kontekst edhe më radikal, si një produkt i një mendjeje të re që sfidon kufijtë e shkencës, moralit dhe vetë krijimit letrar.

Ajo që bie në sy në versionin origjinal është mungesa e një zëri autoritar që të drejtojë interpretimin. Ndryshe nga botimi i mëvonshëm, ku Shelley shton një ton më të qartë didaktik, këtu gjithçka mbetet e hapur, kush është realisht “monstra”? Krijesa që vret, apo shoqëria që e dënon pa e njohur?

Në këtë kuptim, Frankensteini nuk është vetëm një tekst i letërsisë gotike, por një pararendës i debatit modern mbi etikën e shkencës, nga inteligjenca artificiale deri te inxhinieria gjenetike. Ai nuk jep përgjigje, por ngre pyetje që mbeten po aq të mprehta sot sa edhe dy shekuj më parë.

Botimi nga Botime Univers nuk është thjesht një shtesë në tregun e librit, por për herë të parë, lexuesi shqiptar ka në dorë jo “Frankensteinin” që mendonte se njihte, por atë që Mary Shelley në të vërtetë shkroi.