Yayoi Kusama dhe arti si një mënyrë për t’i shpëtuar vdekjes

“Painting was a fever born of desperation, the only way for me to go on living in this world.”
— Yayoi Kusama, Infinity Net (2011)

Ka diçka shqetësuese pas ngjyrave të forta, pikave të panumërta dhe dhomave të mbushura me pasqyra të Yayoi Kusama-s. Në pamje të parë, universi i saj duket i gjallë, pothuajse festiv. Por sa më gjatë që qëndron përballë veprave të saj, aq më shumë kjo bukuri fillon të marrë një tjetër kuptim. Pas obsesionit me përsëritjen dhe pafundësinë fshihet një përballje e gjatë me frikën, vetminë, trupin dhe vdekjen.

Kusama lindi në Japoni në vitin 1929 dhe që në moshë të re përjetoi halucinacione dhe episode të cilat do të ndikonin thellë në mënyrën se si do ta shihte botën. Ajo i përshkroi më vonë këto përvoja si momente kur modelet dhe format dukej sikur shkëputeshin nga objektet dhe përhapeshin në të gjithë hapësirën. Në vend që t’i mbante vetëm si përvoja personale, ajo filloi t’i vizatonte. Arti u bë kështu një mënyrë për t’i dhënë formë diçkaje që nuk mund ta shpjegonte plotësisht.

Në vitet e para të karrierës, kjo nevojë mori formën e Infinity Nets, pikturave të përbëra nga mijëra shenja të përsëritura. Kusama mund të kalonte orë të tëra duke mbushur një sipërfaqe me të njëjtin motiv. Rezultati ishte një imazh që dukej sikur mund të vazhdonte përtej kufijve të kanavacës. Këto vepra, të qeta në pamje, mbartnin një intensitet të jashtëzakonshëm në procesin e krijimit.

Pafundësia është një nga konceptet që përcakton pothuajse të gjithë universin e saj artistik. Por ajo nuk paraqitet vetëm si diçka madhështore apo sublime. Në veprën e Kusama-s, pafundësia mund të jetë edhe kërcënuese. Përballë një hapësire pa fund, njeriu kupton menjëherë përmasën e vet të kufizuar. Pikërisht ky kontrast mes përjetësisë dhe ekzistencës së përkohshme e bën punën e saj kaq të veçantë.

Në këtë kontekst, vdekja shfaqet si një prani e heshtur në artin e saj. Kusama ka folur në mënyrë të drejtpërdrejtë për frikën nga vdekja dhe për dëshirën për të kapërcyer ankthin që lidhet me fundin e ekzistencës. Megjithatë, ajo rrallë e trajton vdekjen përmes një imazhi literal. Në vend të kësaj, ajo e shpreh përmes zhdukjes së kufijve.

Kjo është veçanërisht e dukshme në instalacionet e saj me pasqyra. Vizitori futet në një hapësirë ku reflektimi shumëfishohet dhe ku është e vështirë të dallosh fillimin nga fundi. Trupi yt është aty, por njëkohësisht shpërndahet në dhjetëra reflektime. Prania bëhet abstraksion. Individit i mbetet vetëm ndjesia se është një fragment i vogël brenda një sistemi shumë më të madh.

Ky efekt nuk është thjesht një truk vizual. Ai prek një shqetësim themelor njerëzor: çfarë do të thotë të ekzistosh si një individ i veçantë dhe çfarë ndodh me atë identitet kur kufijtë e tij humbasin? Në botën e Kusama-s, përgjigjja nuk është e qartë. Zhdukja mund të jetë një burim frike, por mund të jetë edhe një formë çlirimi.

Edhe pikat, motivi me të cilin ajo është identifikuar më shumë, marrin një kuptim tjetër në këtë dritë. Një pikë e vetme është njësi, kufi dhe prani. Kur sipërfaqja mbulohet me mijëra prej tyre, individualiteti i secilës humbet. Ajo nuk është më një shenjë më vete, por pjesë e një tërësie. Kusama e ka përdorur vazhdimisht këtë proces për të vënë në pikëpyetje ndarjen mes individit dhe botës.

Në vitet 1960, gjatë qëndrimit të saj në New York, ajo u përfshi në skenën avangardiste dhe zhvilloi një praktikë që kalonte përtej pikturës. Skulptura, performanca, instalacionet dhe eksperimentet me hapësirën e zgjeruan gjithnjë e më shumë idenë e saj për artin. Në vend që vepra të qëndronte përballë publikut, publiku filloi të bëhej pjesë e saj.

Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për një artiste që ishte e interesuar për humbjen e kufijve. Në një tablo, shikuesi mund të qëndrojë jashtë. Në një instalacion të Kusama-s, ai hyn brenda dhe bëhet pjesë e përvojës. Nuk është më vetëm një vëzhgues, por një trup tjetër që humbet përkohësisht orientimin e zakonshëm.

Në këtë pikë, citati nga Infinity Net fiton peshën e tij të vërtetë. Kur Kusama e përshkruan pikturën si një “ethe të lindur nga dëshpërimi”, ajo nuk po flet për frymëzimin romantik të artistit. Ajo po përshkruan një marrëdhënie shumë më urgjente me krijimtarinë. Piktura ishte një mënyrë për ta përballuar një botë që për të mund të bëhej e padurueshme.

Kjo është ndoshta arsyeja pse puna e saj është kaq e lidhur me përsëritjen. Përsëritja krijon strukturë. Ajo e kthen një përvojë të pakontrollueshme në një veprim që mund të përsëritet dhe të drejtohet. Një shenjë pas tjetrës, një sipërfaqe pas tjetrës, Kusama ndërtoi një sistem të vetin.

Por ekziston edhe një dimension tjetër: dëshira për të lënë gjurmë. Nëse vdekja përfaqëson fundin e pranisë fizike, vepra artistike ofron mundësinë e një vazhdimësie tjetër. Një pikturë mund të mbijetojë autorin e saj. Një instalacion mund të rikrijohet. Një ide mund të kalojë nga një brez te tjetri.

Kusama nuk ka vdekur; ajo vazhdon të krijojë dhe të jetë aktive në botën e artit. Pikërisht kjo e bën edhe më interesante mënyrën se si vepra e saj ka reflektuar për dekada mbi fundin e jetës. Ajo ka ndërtuar një karrierë të tërë duke punuar me një temë që zakonisht lidhet me fundin, ndërkohë që vetë vazhdon të prodhojë art.

Ndoshta kjo është edhe ironia më e bukur e historisë së saj. Një artiste e përndjekur nga ideja e zhdukjes ka krijuar një nga gjuhët vizuale më të dallueshme të shekullit të fundit. Pikat e saj janë bërë të menjëhershme për t’u njohur, rrjetat e saj janë pjesë e historisë së artit bashkëkohor dhe instalacionet e saj vazhdojnë të tërheqin miliona njerëz.

Në fund, Kusama nuk ofron një përgjigje të thjeshtë për vdekjen. Ajo bën diçka tjetër: e vendos njeriun përballë saj. Të fut në një hapësirë ku nuk ka qendër, ku reflektimi përsëritet dhe ku kufijtë e trupit fillojnë të humbasin. Për disa çaste, ajo të bën të ndjesh sa e vogël është ekzistenca individuale dhe sa e madhe është hapësira që e rrethon.

Dhe pikërisht aty ku gjithçka duket se zhduket, mbetet arti.

Jo si premtim se njeriu mund t’i shpëtojë vdekjes, por si dëshmi se ka qenë këtu.

Ndoshta për këtë arsye fjalia e Kusama-s vazhdon të tingëllojë kaq fuqishëm: piktura nuk ishte thjesht një mënyrë për të krijuar imazhe. Ishte mënyra e saj për t’i bërë ballë ekzistencës, një ditë pas tjetrës, derisa ajo që dikur ishte frikë të mund të kthehej në vepër.