Nga: Aldo Mustafa

Themelues & Drejtor Artistik: Oltsen Gripshi

Fotografi: Griseld Hoxha

Nga kripa që merr jetë në një hapësirë të braktisur mbretërore, tek një qytet i tërë i rindërtuar përmes kujtesës, migrimit dhe tingujve të së shkuarës. 

Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor të Durrësit po i afrohet fundit, por për ata që ende nuk e kanë vizituar, ka ende kohë për të zbuluar disa prej historive më interesante të këtij edicioni.

Ka ekspozita që i viziton për të parë artin dhe ka të tjera që të bëjnë të ndalesh, të dëgjosh, të reflektosh e ndonjëherë edhe të vësh në dyshim mënyrën se si e sheh botën. Bienalja Ndërkombëtare e Artit Bashkëkohor të Durrësit është një prej këtyre përvojave. Dhe nëse deri më tani e ke lënë për një moment tjetër, këto janë orët e fundit për ta korrigjuar këtë mungesë.

Edicioni i dytë i Bienales, i konceptuar nën temën “Periferia: Tranzicione pamore”, ka sjellë në Durrës artistë nga vende të ndryshme të botës, duke e kthyer qytetin në një hapësirë të madhe dialogu artistik. Janë 34 pavijone kombëtare, të shpërndara në 14 institucione publike, sheshe dhe monumente të trashëgimisë kulturore.

Por çfarë do të thotë të flasësh për periferinë përmes artit?

Ndoshta përgjigjja qëndron pikërisht te ideja se periferia nuk është vetëm një vend në skaj të qytetit. Është një mënyrë jetese, një histori e patreguar, një hapësirë ku përplasen kujtesa, identiteti, pabarazia, shpresa dhe ndryshimi. Është vendi ku shoqëria zbulon anët e saj më të vërteta, larg fasadës së qendrës.

Dhe artistët pjesëmarrës kanë zgjedhur ta tregojnë këtë përmes gjuhëve të ndryshme: instalacioneve, pikturës, tekstilit, tingullit dhe përvojave imersive.

Nëse do të zgjidhja disa ndalesa që nuk duhen humbur, do ta nisja pikërisht nga një prej veprave që ka marrë vlerësimin më të lartë të këtij edicioni.

Një det kripe brenda ish-vilës mbretërore.

Në ish-vilën mbretërore të Mbretit Zog I, artisti shqiptar Arkond Canaj ka krijuar një hapësirë që të largon për pak çaste nga realiteti i zakonshëm. “Salina”, instalacioni imersiv që u vlerësua me çmimin e parë të Bienales, nuk është thjesht një vepër që e sheh, por një përvojë ku duhet të hysh për ta kuptuar.

Përpara vizitorit shfaqet një peizazh i pazakontë, i ndërtuar mbi kripën, dritën, ujin, tingullin dhe lëvizjen. Drita rozë të kujton ujërat e kriporeve, ndërsa tingujt dhe dridhjet mekanike krijojnë ndjesinë e proceseve të padukshme që ndodhin në natyrë. Uji duket sikur tërhiqet ngadalë mbi një shtrat të bardhë kripe, duke lënë pas një hapësirë që në pamje të parë mund të duket e zbrazët, por që në të vërtetë është plot jetë.

Ideja e Canajt nis nga një paradoks interesant: njeriu ndërton sisteme për të kontrolluar natyrën, por shpesh këto sisteme krijojnë mundësi për forma të tjera jete, të cilat i tejkalojnë qëllimet fillestare të ndërtimit.

Një kripore e krijuar për prodhim kripe bëhet habitat për alga, mikroorganizma dhe zogj shtegtarë. Kështu, ajo që ishte menduar si një hapësirë funksionale njerëzore shndërrohet në një sistem bashkëjetese.

Në fund të kësaj përvoje, artisti na vendos përballë një ideje që shkon përtej estetikës: madhështia e qytetërimit nuk duhet të matet me atë se sa shumë arrin të ndryshojë botën, por me atë se sa jetë arrin të mbrojë.

Nuk është rastësi që “Salina” u shpall vepra fituese. Ajo është një prej atyre instalacioneve që të bëjnë të mendosh edhe pasi je larguar prej saj.

Një histori e treguar përmes bakrit dhe paragjykimeve!

Nga ish-vila mbretërore, një tjetër ndalesë na çon në Muzeun Kombëtar Arkeologjik të Durrësit. Këtë herë, historia nuk ndërtohet përmes ujit dhe kripës, por përmes një komuniteti, mjeshtërisë së tij dhe mënyrës se si është parë ndër shekuj.

Artisti polak Krzysztof Gil, përfaqësues i Pavijonit Kombëtar të Polonisë dhe fitues i çmimit të dytë, sjell veprën “Farkëtoj – Njerëzit e bakrit”.

Instalacioni na rikthen te historia e komunitetit rom dhe te një kapitull më pak i njohur i tij: mjeshtëria artizanale. Në Venecian e shekullit XVI, fjala “ghetto” lidhej fillimisht me farkëtimin dhe shkrirjen e metaleve. Në atë kontekst, mjeshtrit romë ishin të njohur për aftësitë e tyre në përpunimin e metalit dhe prodhimin e pajisjeve për anijet e Arsenalit venecian.

Gil e përdor këtë histori për të sfiduar një prej stereotipeve më të përhapura mbi komunitetin rom: idenë e një populli të dënuar të jetojë gjithmonë në lëvizje, pa rrënjë dhe pa një histori të qëndrueshme profesionale e kulturore.

Figurat e tij artistike, me forma të zgjatura dhe përmasa surrealiste, nuk synojnë të paraqesin romët përmes një portreti realist. Përkundrazi, ato ekspozojnë mënyrën e deformuar se si ky komunitet është parë nga të tjerët.

Është një vepër që të fton të reflektosh mbi një pyetje të thjeshtë, por të rëndësishme: a shohim atë që është përpara nesh, apo atë që paragjykimet tona na kanë mësuar të shohim?

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron forca e saj. Arti nuk ekspozon vetëm një histori të harruar, por edhe mënyrën se si shoqëria ndërton imazhin e tjetrit.

Një qytet i padukshëm që jetonte brenda shtëpive!

Në Galerinë e Arteve Pamore “Nikolet Vasia”, artistja kosovare Eliza Hoxha na çon drejt një historie që nuk mund të kuptohet vetëm përmes arkitekturës. Ajo duhet kujtuar.

“Qyteti i padukshëm”, vepra që i siguroi artistes çmimin e tretë të Bienales, është një tapiceri e madhe, e realizuar përmes thurjes në vek dhe plexiglass-it. Por pas kësaj forme artistike fshihet një hartë e tërë e Prishtinës së viteve ’90.

Në atë periudhë, pas përjashtimit të shqiptarëve të Kosovës nga institucionet publike, edhe arsimi u detyrua të largohej nga shkollat zyrtare. Dhomat e ndenjes, bodrumet, garazhet dhe shtëpitë familjare u kthyen në klasa. Një qytet tjetër nisi të funksiononte brenda qytetit ekzistues.

Ishte një sistem paralel arsimi, i ndërtuar nga njerëzit për të ruajtur dijen dhe për të mos lejuar që një brez i tërë të mbetej pa shkollim.

Përmes kësaj tapicerie, Hoxha rindërton pikërisht atë gjeografi të fshehur. Çdo fije bëhet pjesë e një harte kujtese, ku shtëpitë nuk janë më thjesht ndërtesa, por vende rezistence, solidariteti dhe shprese.

Ajo që dikur konsiderohej periferi, në ato vite u bë qendra e vërtetë e jetës qytetare. Shtëpia mori funksionin e shkollës, institucioni u zëvendësua nga solidariteti dhe lagjja u shndërrua në një rrjet të tërë dijesh.

Është një histori që sot nuk mund të shihet më në hartën e Prishtinës. Shumë prej atyre shtëpive-shkolla janë zhdukur ose janë transformuar nga zhvillimi urban i pasluftës.

Por arti ka këtë aftësi: të ruajë atë që koha dhe ndryshimi rrezikojnë të fshijnë.

Kur kafshët fillojnë të na tregojnë se kush jemi!

Një tjetër arsye për t’u ndalur në ish-vilën mbretërore është “Muzeu i natyrës” i artistes shqiptare Valbona Kapllani, pjesë e Pavijonit Kombëtar të Shqipërisë, e vlerësuar me çmimin e veçantë të Bienales.

Këtu nuk kemi përballë një muze tradicional të botës shtazore. Kemi gjashtë piktura që përdorin kafshët për të folur për njeriun.

Leopardi, shqiponja, gorilla, pinguini, elefanti dhe zebra bëhen personazhet e një rrëfimi simbolik, ku secila figurë bart një tipar njerëzor. Forca, krenaria, liria, besnikëria, durimi, instinkti dhe ndjeshmëria shfaqen si cilësi që na bëjnë të reflektojmë mbi karakterin tonë.

Kapllani nuk kërkon thjesht të riprodhojë pamjen e kafshëve. Përmes bojërave të vajit, ajo u jep atyre një individualitet të veçantë, duke i shndërruar në portrete të tërthorta të natyrës njerëzore.

Ndoshta, përballë këtyre gjashtë figurave, pyetja nuk është se cila kafshë na pëlqen më shumë, por se cilën prej tyre njohim paksa edhe brenda vetes.

Një vepër që e bën natyrën të flasë për ne, pa pasur nevojë për asnjë fjalë.

Një tryezë ku dëgjohen zërat e të parëve!

Ndalesa e fundit na rikthen sërish në Muzeun Kombëtar Arkeologjik të Durrësit, ku artisti uruguaian Diego Masi, përfaqësues i Pavijonit Kombëtar të Uruguait, sjell “Comensalías”, një instalacion zanor të vlerësuar me çmimin e veçantë.

Përpara nesh është një tryezë e gjatë druri, mbi të cilën janë vendosur pjata të bardha qeramike. Në pamje të parë, mund të duket si një tryezë e shtruar për një darkë që ende nuk ka filluar. Por, në këtë rast, pjatat nuk presin ushqimin. Ato transmetojnë zëra.

Përmes një sistemi të veçantë vibrimi, tingujt dalin nga vetë objektet, duke krijuar një dialog në tri shtresa gjuhësore: shqipen e lashtë, dialektin arbëresh dhe spanjishten rioplatense.

Pas kësaj tryeze qëndron një histori migrimi, që nis nga Epiri i Shqipërisë së Jugut, kalon në Kalabri dhe vijon përtej oqeanit, drejt Montevideos. Është historia e arbërorëve që në shekullin XV kaluan Adriatikun dhe e pasardhësve të tyre, të cilët ndër shekuj përjetuan zhvendosje të tjera, përfshirë edhe atë të gjyshit të artistit, Giuseppe Masci.

Masi e kthen tryezën në një hapësirë kujtese. Të ngrënit së bashku nuk është më thjesht një veprim i përditshëm, por një mënyrë për të ruajtur identitetin, për të rindërtuar lidhjet me origjinën dhe për të mos humbur gjuhën e të parëve.

Dhe kështu, vizitori nuk mbetet vetëm spektator. Ai bëhet dëgjues i një bisede mes njerëzve që nuk janë më aty, por që vazhdojnë të jetojnë përmes gjuhës dhe kujtesës.

Është një prej atyre veprave ku duhet të ndalesh pak më gjatë. Të mos shohësh vetëm objektet, por të dëgjosh atë që ato kanë për të treguar.

Pesë vepra, shumë histori dhe një arsye për të mos e humbur Bienalen!

Këto janë vetëm disa prej momenteve që kanë shënuar edicionin e dytë të Bienales së Durrësit. Një udhëtim artistik që nuk kufizohet në një galeri apo në një ndërtesë të vetme, por shtrihet në hapësirat e qytetit, duke i dhënë monumenteve dhe institucioneve publike një tjetër mënyrë për t’u përjetuar.

Çmimet e këtij edicioni kanë vlerësuar pesë artistë dhe vepra që, megjithëse përdorin gjuhë të ndryshme artistike, bashkohen në një pikë: përpjekjen për të treguar histori që shpesh mbeten në periferi të vëmendjes.

Çmimi i parë: Arkond Canaj, Shqipëri – “Salina”.

Çmimi i dytë: Krzysztof Gil, Poloni – “Farkëtoj”.

Çmimi i tretë: Eliza Hoxha, Kosovë – “Qyteti i padukshëm”.

Çmimi i veçantë: Valbona Kapllani, Shqipëri – “Muzeu i natyrës”.

Çmimi i veçantë: Diego Masi, Uruguai – “Comensalías”.

Në fund, ndoshta mënyra më e mirë për ta përjetuar këtë Bienale është të mos hysh në të me pritshmërinë për të kuptuar gjithçka menjëherë. Disa vepra kërkojnë vëmendje, të tjera kërkojnë kohë, ndërsa disa të lënë me pyetje që nuk marrin përgjigje as pasi je larguar.

Prandaj, nëse ende nuk e ke vizituar Bienalen e Durrësit, këto janë orët e fundit për ta bërë. Mos e lër artin të të tregojnë të tjerët përmes fotografive apo përshkrimeve. Shko, përshkoji hapësirat, ndalu përpara veprave dhe krijo interpretimin tënd.

Sepse Bienalja është edhe ajo që ti merr me vete kur largohesh dhe ndoshta kjo është gjëja më e bukur që mund të bëjë arti: të ndryshojë për pak çaste mënyrën se si e shohim botën, edhe pasi ekspozita ka përfunduar.

ENGLISH BELOW

Durrës Biennale in Its Final Hours: Five Artworks You Must Experience Before Art Leaves the City

From salt brought to life inside an abandoned royal residence to an entire city reconstructed through memory, migration and the sounds of the past.

The Durrës International Biennale of Contemporary Art is approaching its conclusion, but for those who have yet to visit, there is still time to discover some of the most compelling stories of this edition.

There are exhibitions you visit simply to see art, and then there are those that make you stop, listen, reflect and sometimes even question the way you see the world. The Durrës International Biennale of Contemporary Art is one of those experiences. And if you have been putting it off until another day, these are your final hours to make up for it.

The second edition of the Biennale, conceived around the theme “Periphery: Visual Transitions,” has brought artists from different parts of the world to Durrës, transforming the city into a vast space for artistic dialogue. The exhibition features 34 national pavilions spread across 14 public institutions, squares and cultural heritage monuments.

But what does it mean to speak about the periphery through art?

Perhaps the answer lies in the idea that the periphery is not simply a place on the outskirts of a city. It is a way of life, an untold story, a space where memory, identity, inequality, hope and change collide. It is where society reveals some of its most authentic dimensions, far from the polished façade of the centre.

The participating artists have chosen to explore these ideas through different artistic languages: installations, painting, textiles, sound and immersive experiences.

If I were to choose a few stops that should not be missed, I would begin with one of the artworks that received the highest recognition at this edition.

A Sea of Salt Inside the Former Royal Villa

Inside the former royal villa of King Zog I, Albanian artist Arkond Canaj has created a space that momentarily transports visitors beyond ordinary reality. “Salina,” the immersive installation awarded the Biennale’s First Prize, is not simply an artwork to look at, but an experience one must step into to understand.

Before the visitor unfolds an unusual landscape shaped by salt, light, water, sound and movement. Pink light evokes the waters of salt pans, while sounds and mechanical vibrations create the impression of invisible processes taking place in nature. Water appears to move slowly across a white bed of salt, leaving behind a space that may seem empty at first glance but is, in reality, full of life.

Canaj’s concept begins with an intriguing paradox: human beings build systems to control nature, yet these very systems often create opportunities for other forms of life that go beyond the original purposes for which they were designed.

A salt pan built for salt production becomes a habitat for algae, microorganisms and migratory birds. What was initially conceived as a functional space for human use is transformed into an ecosystem of coexistence.

At the end of this experience, the artist confronts us with an idea that reaches far beyond aesthetics: the greatness of civilisation should not be measured by how much it manages to change the world, but by how much life it manages to protect.

It is no coincidence that “Salina” was named the winning artwork. It is one of those installations that stays with you long after you have walked away.

A Story Told Through Copper and Prejudice

From the former royal villa, our next stop takes us to the Durrës Archaeological Museum. This time, the story is not built through water and salt, but through a community, its craftsmanship and the way it has been perceived throughout history.

Polish artist Krzysztof Gil, representing the National Pavilion of Poland and winner of the Second Prize, presents “I Forge – The Copper People.”

The installation takes us back to the history of the Roma community and a lesser-known chapter of its heritage: its craftsmanship. In sixteenth-century Venice, the word “ghetto” was initially associated with metalworking and foundries. In that historical context, Roma craftsmen were recognised for their metalworking skills and for producing equipment used by ships at the Venetian Arsenal.

Gil draws on this history to challenge one of the most widespread stereotypes about the Roma community: the notion of a people condemned to perpetual movement, without roots or an established professional and cultural history.

His artistic figures, characterised by elongated forms and surreal proportions, do not seek to portray Roma people through realistic representations. Instead, they expose the distorted ways in which this community has been viewed by others.

It is an artwork that invites us to reflect on a simple but important question: do we see what is actually before us, or what our prejudices have taught us to see?

Perhaps this is precisely where its strength lies. Art does not merely reveal a forgotten history; it also exposes the way society constructs its image of the other.

An Invisible City That Lived Inside People’s Homes

At the “Nikolet Vasia” Visual Arts Gallery, Kosovo-born artist Eliza Hoxha takes us into a story that cannot be understood through architecture alone. It must be remembered.

“The Invisible City,” the artwork that earned the artist the Biennale’s Third Prize, is a large tapestry created through loom weaving and Plexiglas. Yet behind this artistic form lies an entire map of Pristina in the 1990s.

During that period, following the exclusion of Kosovo Albanians from public institutions, education was also forced out of official schools. Living rooms, basements, garages and family homes became classrooms. Another city began to function within the existing one.

It was a parallel education system, built by ordinary people to preserve knowledge and prevent an entire generation from being left without schooling.

Through this tapestry, Hoxha reconstructs precisely that hidden geography. Each thread becomes part of a map of memory, where homes are no longer simply buildings, but places of resistance, solidarity and hope.

What was once considered the periphery became, during those years, the true centre of civic life. Homes took on the role of schools, institutions were replaced by solidarity, and neighbourhoods became interconnected networks of knowledge.

It is a story that can no longer be seen on today’s map of Pristina. Many of those former house-schools have disappeared or been transformed by post-war urban development.

But art has this remarkable ability: to preserve what time and change threaten to erase.

When Animals Begin to Tell Us Who We Are

Another reason to stop at the former royal villa is “Museum of Nature” by Albanian artist Valbona Kapllani, part of Albania’s National Pavilion and recipient of a Special Mention at the Biennale.

This is not a traditional museum of the animal kingdom. Instead, it presents six paintings that use animals to tell us something about human beings.

The leopard, eagle, gorilla, penguin, elephant and zebra become characters in a symbolic narrative, each representing a different human trait. Strength, pride, freedom, loyalty, patience, instinct and sensitivity emerge as qualities that invite us to reflect on our own character.

Kapllani does not simply seek to reproduce the appearance of animals. Through oil painting, she gives each one a distinct individuality, transforming them into indirect portraits of human nature.

Perhaps, when standing before these six figures, the question is not which animal we like the most, but which one we recognise, even just a little, within ourselves.

An artwork that allows nature to speak about us without the need for a single word.

A Table Where the Voices of Our Ancestors Can Be Heard

Our final stop takes us back to the Durrës Archaeological Museum, where Uruguayan artist Diego Masi, representing Uruguay’s National Pavilion, presents “Comensalías,” a sound installation awarded a Special Mention.

Before us stands a long wooden table, covered with white ceramic plates. At first glance, it might look like a table set for a dinner that has yet to begin. But here, the plates are not waiting for food. They are transmitting voices.

Through a specially designed vibration system, sounds emerge from the objects themselves, creating a dialogue across three linguistic layers: ancient Albanian, the Arbëresh dialect and Rioplatense Spanish.

Behind this table lies a history of migration that begins in Epirus, in southern Albania, passes through Calabria and continues across the ocean towards Montevideo. It is the story of the Arbëresh people, who crossed the Adriatic in the fifteenth century, and of their descendants, who experienced further displacements over the centuries, including the migration of the artist’s grandfather, Giuseppe Masci.

Masi transforms the table into a space of memory. Sharing a meal is no longer merely an everyday activity, but a way of preserving identity, rebuilding connections with one’s origins and keeping the language of one’s ancestors alive.

And so, the visitor is no longer simply a spectator. They become a listener to a conversation between people who are no longer physically present, yet continue to live through language and memory.

It is one of those artworks that deserves a little more time. One must do more than look at the objects; one must listen to what they have to tell.

Five Artworks, Countless Stories and One Reason Not to Miss the Biennale

These are just some of the highlights that have shaped the second edition of the Durrës Biennale. An artistic journey that is not confined to a single gallery or building, but extends across the city’s spaces, offering a new way to experience its monuments and public institutions.

The awards of this edition recognised five artists and their works, which, despite using different artistic languages, share one common purpose: bringing attention to stories that often remain on the periphery of public awareness.

First Prize: Arkond Canaj, Albania – “Salina”.

Second Prize: Krzysztof Gil, Poland – “I Forge”.

Third Prize: Eliza Hoxha, Kosovo – “The Invisible City”.

Special Mention: Valbona Kapllani, Albania – “Museum of Nature”.

Special Mention: Diego Masi, Uruguay – “Comensalías”.

Ultimately, perhaps the best way to experience this Biennale is not to enter it expecting to understand everything immediately. Some artworks demand attention, others require time, while a few leave you with questions that remain unanswered even after you have walked away.

So, if you have not yet visited the Durrës Biennale, these are your final hours to do so. Do not let others tell you about the art through photographs or descriptions. Go, explore the spaces, stand before the artworks and form your own interpretation.

Because the Biennale is also about what you carry with you when you leave. And perhaps that is the most beautiful thing art can do: change, even if only for a moment, the way we see the world, long after the exhibition has come to an end.