Nuk e di nëse drejtësia ka një kujtesë.
Por dje, në Hagë, dukej sikur historia kishte mbetur jashtë derës.
Hashim Thaçi u dënua me 25 vite burg.
Është 58 vjeç.
Nëse gjithçka shkon sipas kalendarit të burgjeve, jo sipas atij të jetës, ai do të dalë rreth moshës 83-vjeçare.
Një moshë kur njeriu zakonisht kujton jetën.
Haga vendosi që ai të kujtojë burgun.
Por këtu nis dilema…
A mjafton një vendim për ta quajtur historinë të drejtë?
Sepse drejtësia ka një zakon të çuditshëm.
Kur hyn në sallë, vesh të zeza. Flet qetë. Lexon prova. Ngre çekiçin.
Dhe papritur të gjithë duhet të besojmë se peshorja është në ekuilibër.
Haga thotë se Thaçi dhe të tjerët janë përgjegjës për vrasje, torturë, trajtim mizor dhe ndalim arbitrar të njerëzve gjatë luftës.
Mirë.
Atëherë të dënohen krimet. Por disa pyetje:
Kush e dënon luftën që i parapriu këtyre krimeve?
Kush e gjykon dëbimin e rreth një milion shqiptarëve të Kosovës? Kush e mban shënim dhimbjen e mijëra familjeve? Kush ulet përballë fëmijëve që nuk u kthyen më në shtëpi? Kush ua shpjegon familjeve të të zhdukurve se drejtësia ka një procedurë, por kujtesa nuk ka?
Bota ka parë edhe Rusinë, Ukrainën, Gazën, Izraelin, luftëra të tjera, pushtime të tjera, viktima të tjera.
Dhe pyetjet bëhe gjithnjë e më e bezdisshme:
A është drejtësia ndërkombëtare vërtet universale, apo është universale vetëm kur fuqitë e mëdha bien dakord që të jetë?
Kjo është pyetja që nuk mund të mbyllet me çekiç.
Haga dhe bota kanë një problem për të zgjidhur.
Nëse një shqiptar ka vrarë, le të përgjigjet.
Nëse ka torturuar, le të përgjigjet.
Nëse ka kryer krime, le të dënohet.
Por atëherë le të hapen të gjitha dyert.
Le të hyjë e gjithë historia.
Edhe ajo që nuk na pëlqen.
Edhe ajo që nuk i pëlqen Hagës.
Edhe ajo që nuk i pëlqen Beogradit.
Edhe ajo që nuk i pëlqen Prishtinës.
Edhe ajo që nuk i pëlqen Washingtonit.
Sepse drejtësia që ka frikë nga historia nuk është drejtësi.
Është administrim i kujtesës.
Një popull që ka kaluar mbi supe dëbimin, luftën dhe humbjen, nuk ka nevojë për një drejtësi që i thotë: “Në emër të popullit të Kosovës… beso vendimin tim.”
Dje, ndërsa çekiçi ra në Hagë, pyetja ime ishte vetëm një:
“A do të ketë një ditë kur drejtësia do të ketë guximin të gjykojë të gjithë historinë, jo vetëm copëza të saj?”
Nëse përgjigjja është jo, sado i artë të jetë çekiçi, dhe peshorja e gjykatës, sado faqe të lexojë gjykatësi, historia do të vazhdojë të thotë me plot gojën se:
DIÇKA NUK ËSHTË NË RREGULL!
ENGLISH BELOW
If justice is afraid of history, then it is not justice, but the administration of memory.
I do not know whether justice has a memory.
But yesterday, in The Hague, it seemed as though history had been left outside the door.
Hashim Thaçi was sentenced to 25 years in prison.
He is 58 years old.
If everything goes according to the prison calendar, rather than the calendar of life, he will be released at around the age of 83.
An age when a person usually looks back on their life.
The Hague decided that he should look back on prison.
But this is where the dilemma begins…
Is a verdict enough to call history just?
Because justice has a strange habit.
When it enters the courtroom, it wears black. It speaks quietly. It reads the evidence. It raises the hammer.
And suddenly, we are all expected to believe that the scales are perfectly balanced.
The Hague says that Thaçi and the others are responsible for killings, torture, cruel treatment, and arbitrary detention of people during the war.
Fine.
Then let the crimes be punished.
But there are some questions:
Who judges the war that preceded these crimes?
Who judges the expulsion of around one million Kosovo Albanians? Who records the pain of thousands of families? Who sits across from the children who never came home? Who explains to the families of the missing that justice has a procedure, but memory does not?
The world has also witnessed Russia, Ukraine, Gaza, Israel, other wars, other occupations, other victims.
And the questions become increasingly uncomfortable:
Is international justice truly universal, or is it universal only when the great powers agree that it should be?
That is a question that cannot be settled with a hammer.
The Hague and the world have a problem to solve.
If an Albanian has killed, let him answer for it.
If he has tortured, let him answer for it.
If he has committed crimes, let him be punished.
But then let every door be opened.
Let the whole history enter.
Even the parts we do not like.
Even the parts The Hague does not like.
Even the parts Belgrade does not like.
Even the parts Pristina does not like.
Even the parts Washington does not like.
Because justice that is afraid of history is not justice.
It is the administration of memory.
A people who have carried displacement, war, and loss on their shoulders do not need a justice system that tells them:
“In the name of the people of Kosovo… believe my verdict.”
Yesterday, as the hammer fell in The Hague, I had only one question:
“Will there ever come a day when justice has the courage to judge the whole of history, rather than only fragments of it?”
If the answer is no, then no matter how golden the hammer is, no matter how perfectly balanced the court’s scales are, and no matter how many pages the judge reads, history will continue to say, loud and clear:
SOMETHING IS NOT RIGHT!